مجله دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد/ دوره 9، شماره 2/ تابستان 1386/ 19-14
تأثیر ورزشهای هوازی با شدت پایین بر فشارخون
سید محسن حسینی بروجنی *1، زیبا فراهانی**، حسین شیری**، دکتر ژیلا عابد سعیدی***، دکتر حمید علوی مجد†، سعید حمیدی زاده††
*مربی گروه پرستاری- دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرکرد، ** مربی گروه پرستاری – دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، *** استادیار گروه پرستاری – دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، †استادیار گروه آمار زیستی – دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، ††کارشناس ارشد پرستاری – دانشگاه علوم پزشکی شهرکرد.
تاریخ دریافت: 17/7/85 تاریخ تأیید: 22/2/86
چکیده:
زمينه و هدف: کاهش فعالیتهای جسمی (کم تحرکی) و پرفشاری خون هر دو از عوامل خطر در ایجاد بیماریهای قلبی و عروقی و سکته های مغزی می باشند. كنترل فشارخون در محدوده طبيعي مي تواند از ايجاد اين عوارض پيشگيري كند یا آنها را به تعویق اندازد. استفاده از روشهاي غير دارويي يكي از اقدامات مهم در كنترل فشارخون مي باشد. این مطالعه با هدف بررسی تأثیر ورزش پیاده روی با شدت پایین بر فشارخون کارمندان مبتلا به پرفشاری خون اولیه، انجام شد.
روش بررسی: پژوهش حاضر يك مطالعه نيمه تجربي است که در آن 36 کارمند مبتلا به پرفشاری خون اولیه مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی شهر بروجن در يك برنامه ورزشي پياده روي با شدت پايين به مدت 4 هفته، هر هفته 3 بار و هر بار به مدت 30-20 دقيقه شركت كردند. سرعت پياده روي در حدي تعيين شد كه ضربان قلب در محدوده 60-50 درصد حداكثر ضربان قلب باشد. قبل از ورود به برنامه ورزشی، بلافاصله بعد از آن و يك هفته بعد متغيرهاي پژوهش (فشارخون، نبض، وزن و شاخص توده بدنی) مورد اندازه گيري قرار گرفتند. داده ها با استفاده از آزمونهای آماری t زوجی و آنالیز واریانس با اندازه گیریهای مکرر تجزیه و تحلیل شدند.
یافته ها: ميانگين سني واحدهاي مورد پژوهش 5±13/46 سال بود. قبل و پس از مداخله به ترتیب میانگین فشارخون سیستولیک 12±04/150 و 11±5/149 (05/0p>)، فشارخون دیاستولیک 6±6/88 و 5±6/84 (001/0p<) و فشارخون متوسط شریانی 6±4/109 و 6±3/106 (01/0p<) میلی متر جیوه به دست آمد. همچنین قبل و پس از مداخله در تعداد ضربان قلب، وزن و شاخص توده بدني تفاوت معنیداري مشاهده نشد.
نتیجه گیری: با توجه به نتایج این مطالعه پیاده روی با شدت پایین می تواند اقدام مؤثری در کنترل بیماری فشارخون باشد.
واژه های کلیدی: فشارخون، پیاده روی، کارمند، ورزش هوازی.
مقدمه:
شهرنشینی و زندگی صنعتی باعث ایجاد تغییراتی در سبک زندگی امروزی گردیده که بسیاری از این دگرگونی رفتار، تأثیرات منفی بر روی بهداشت و سلامت فرد دارد. نداشتن برنامه ورزشی منظم و کم تحرکی یکی از این پیامدها می باشد (1).
در بــررسي شهـر تهــران، 80 درصــد مــردان و 85
درصد زنان هيچگونه فعاليت بدني در خارج از محيط كار يا منزل حتي به صورت قدم زدن منظم را ذكر نكردند (2). کم تحرکی در بالغین به عنوان یک عامل خطر برای بروز بیماری دیابت نوع 2 و در دوران کودکی باعث افزایش شیوع چاقی می شود (3،4). در شخص کم تحرک غلظت کلسترول LDL و تری گلیسریدها
افزایش و کلسترول HDL کاهش پیدا میکند (1).
فعالیت فیزیکی باعث کاهش خطر تبدیل اختلال تحمل گلـــوکز به دیـــابت، افزایش برداشت گلوکز توسط سلول های عضلانی و بــافت چربی، حساسیت به انســـولین و ذخیره گلوکز توســط کبـــد (3،4). پیشگیری یا تأخیر در شروع اختلالات شناختی مرتبط با سن یا دمانس (5) افزایش ذخیره جریان خون کرونری در بیماران مبتلا به بیماری عروق کرونر (6) کاهش هایپرتروفی بطن چپ، بهبود کیفیت زندگی و کاهش فشارخون در بیماران مبتلا به پرفشـــاری خون میشود (4، 10-7).
پرفشاری خون نیز یک عامل خطر برای بروز بیماریهای قلبی عروقی بوده و می تواند منجر به فیبریلاسیون دهلیزی، نارسایی احتقانی قلبی و سکته مغزی و نارسایی کلیوی شود. همچنین پرفشاری خون یک جزء مهم سندرم متابولیک می باشد (4).
بر اساس آخرين تعريف، پرفشاری خون فشار سيستوليك بيشتر از 140 ميليمتر جيوه و فشار دياستوليك مساوي يا بيشتر از 90 ميليمتر جيوه در یک دوره مداوم و حداقل در 2 اندازه گیری جداگانه می باشد (11). حفظ فشارخون سیستولیک در حد 140 میلی متر جیوه بسته به سن بیمار، منجر به کاهش 44-28 درصدی سکته مغزی و 35-20 درصدی بیماری ایسکمیک قلبی می شود (4). تعدیل در سبک زندگی شامل ورزش، کاهش وزن و محدود کردن سدیم دریافتی نقش مهمی در کنترل فشارخون ایفا میکند (9).
ورزش هــوازی با شدت متوسط (70%-40% حداکثر اکسیژن مصرفی) باعث کاهش معنیدار فشارخون در بیماران مبتلا به پر فشاری خون و همچنین در افراد دارای فشارخون طبیعی دارای اضافه وزن یا وزن طبیعی می شود (4).
ورزشهاي منظم هوازي از درمانهاي غير دارويي
در كنترل فشارخون ميباشند. ورزش منظم هوازي باعث
كاهش فشارخون سيستوليك به ميزان 11 ميليمتر جيوه و كاهش فشارخون دياستوليك به ميزان 8 ميليمتر جيوه ميشود. يك برنامه فعاليت فيزيكي منظم بايد به تدريج شروع شود و به مدت 45-30 دقيقه در اغلب روزهاي هفته تداوم پيدا كند. اين سطح از فعاليت ميتواند فشارخون را بدون درمان دارويي كنترل كند (12).
با توجه به اینکه تأثیر ورزشهای هوازی بر فشارخون عموماً در برنامه های ورزشی طولانی مدت (حداقل 3 ماه) و شدت بالا (70%-60% حداکثر سرعت قلب) و تعداد جلسات زیاد در هفته (5 روز در هفته) مورد بررسی قرار گرفته است (14،13) و از آنجا که افزایش تعداد جلسات ورزشی در هفته و بالا بودن شدت ورزش در افرادی که وقت کافی برای انجام برنامه های ورزشی ندارند (به علت مشغله کاری) یا از نظر جسمی قادر به انجام ورزش با شدت بالا نیستند ممکن است مانعی در شرکت در این گونه برنامه های ورزشی شود، این مطالعه با هدف بررسی تأثیرات یک برنامه ورزشی با شدت پایین و حداقل جلسات توصیه شده (از نظر فرکانس و طول مدت ورزش) بر فشارخون کارمندان مبتلا به پرفشاری خون اولیه انجام گرفت.
روش بررسی:
اين پژوهش يك مطالعه نيمه تجربي از نوع قبل و بعد مي باشد. در این مطالعه 36 كارمند مبتلا به پرفشاري خون اوليه مراجعه کننده به مراکز بهداشتی درمانی شهر بروجن در استان چهارمحال و بختیاری به صورت غیر تصادفی بر اساس معیارهای زیر انتخاب شدند:
حداقل يكسال از تشخيص پر فشاري خون اوليه توسط پزشك متخصص گذشته باشد، بيماري نداشته
باشد، ورزشکار حرفه ای نبوده و در شش ماه گذشته در هيچ برنامه ورزشي ديگر شركت نكرده باشد، با
محدوده سنی 55-33 سال و فشارخون سيستوليك
180-140 و دياستوليك 110-90 ميليمتر جيوه باشد، نمونه ها با نظر پزشك متخصص مجاز به شركت در برنامه ورزشي باشند، كارمند مرد شاغل در ادارات دولتي شهر بروجن بوده و شغل دوم نداشته باشند.
مصرف دارو برای کنترل فشارخون منعی برای شرکت در پژوهش نداشت، چون پاسخ بیمارانی که دارو مصرف میکنند، متفاوت از کسانی که دارو مصرف نمی کنند، نمی باشد (15).
جهت جمعآوري دادهها از پرسشنامه خود ساخته، استفاه شد. جهت تعيين اعتبار پرسشنامه از روش اعتبار محتوي و جهت تعيين پايايي پرسشنامه از روش آزمون مجدد و جهت تعيين دقت در اندازهگيري و ثبت نتايج از روش مشاهده همزمان استفاده شد. جهت تعيين پايايي دستگاه فشارسنج، فشارخون 10 فرد سالم به فاصله 3 دقيقه اندازهگيري و سپس بين مقادير بدست آمده، ضريب همبستگي محاسبه شد و مقدار آن 93/0 به دست آمد. جهت تعيين پايايي ترازو نيز وزن يك نفر، 5 بار مورد اندازه گيري قرار گرفت و سپس بين مقادير بدست آمده، ضريب همبستگي محاسبه شد و مقدار آن 96/0 به دست آمد.
بعد از استخراج اسامي كارمندان مبتلا به پر فشاري خون اوليه از دفتر ثبت پيگيري بيماريها ابتدا توضیح کاملی در مورد تحقیق و برنامه ورزشی ارائه شد و فرم رضایت نامه شرکت در پژوهش توسط تمامی شرکت کنندگان امضا گردید و سپس، از نمونهها خواسته شد تا دو هفته متوالي و در هر هفته 2 بار (مجموعاً 4 بار) بين ساعات 10-9 صبح به مراكز بهداشت تعيين شده مراجعه كنند. بعد از حداقل 10 دقيقه استراحت در اتاق آرام، فشارخون واحدهاي مورد
پژوهش از بازويي كه فشارخون بالاتري داشت در
وضعيت نشسته كنترل و ثبت شد. فشارخون
سيستولیک اولين فاز (شروع صدا) و دياستولیک
پنجمين فاز كورتوكوف (قطع صدا) در نظر گرفته شـــد، فشار متوسط شرياني با فرمول:
2×فشارخون دیاستولیک+فشارخون سیستولیک
3
محاسبه شـــد. در هر مراجعه فشارخون 3 بار با فاصله 1 دقيقه اندازهگيري و ميانگين اندازهگيري هاي دوم و سوم ثبت شد. در اولين و آخرين مراجعه، واحدهاي مورد پژوهش بدون كت و كفش توزين شدند. بعد از تعيين مقادير پايه، برنامه ورزشي آغاز شد. برنامه ورزشي در اين پــــژوهش به اين صورت بود كه ابتدا 5 دقيقه حركات گرم سازي انجام ميشد و سپس واحدهاي مورد پژوهش در سطح صاف پيادهروي انجام ميدادند. سرعت پيادهروي در حدي بود كه ضربان قلب به محـــدوده 60-50 درصد حداكثر ضربان قلب برسد. حداكثــــر ضربان قلب با كم كردن سن از عدد 220 بدست ميآمد. به واحدهاي مورد پژوهش روش شمارش نبض آموخته شد و چندین بار مورد آزمون قرار گرفتنـــد تا اطمینان حاصل شود که قادر به شمارش صحیـــح تعداد نبض خود باشند. از نمونهها خواسته شد تا از تغيير در فعاليت هاي روزمره، تعداد سيگار مصرفي، رژيم غذايي و زمان مصرف دارو اجتناب كننـــد. همچنین بعد از اتمام برنامه ورزشی نمونه ها مــــورد مصاحبه مجدد قرار گرفتند، تا اطمینان حاصل شود که رژیم غذایی، مقدار و زمان مصرف دارو و تعــــداد سیگار مصرفی در مدت پژوهش تغییری پیدا نکرده است. در پايان 4 هفته ورزش و يك هفته بعد از اتمام آن (16،13) متغيرهاي پژوهش مجـــدداً اندازهگيري و ثبت شــــد. برای بررسي تفاوت فشارخـــون پايه و بعـــد از ورزش از آزمـــون t زوجي و آناليـــز واريانس با اندازهگيريهاي تكراري
(Repeated measure ANOVA) استفاده شد.
يافته ها:
ميانگين سني واحدهاي مورد پژوهش 5±13/46 سال بود. بيشترين تعداد واحدهاي مورد پژوهش متاهل (2/97%) و ديپلمه (2/47%) بودند. ميانگين سابقه كار واحد هاي مورد پژوهش 3±69/20 سال بود. 7/66 درصد براي تردد به محل كار از اتومبيل استفاده ميكردند. 4/69 درصد كارمند ساده اجرايي بوده و 2/72 درصد سيگار مصرف ميكردند. از اين تعداد 4/65 درصد روزانه 20-11 نخ سيگار استعمال
ميكردند. ميانگين طول مدت بيماري 1±44/3 سال بوده و 100 درصد واحدهاي مورد پژوهش درمان دارويي دريافت ميكردند. 2/72 درصد از رژيم غذايي كم نمك در كنترل فشارخون استفاده ميكردند.
6/55 درصد سابقه فاميلي پر فشاري خون داشتند.
وجود یا فقدان سابقه فامیل پرفشاری خون و همچنین تفاوتهای سنی تأثیری بر پاسخدهی بیماران نسبت به برنامه ورزشی نداشت (05/0p>).
میانگین فشارخون سیستولیک قبل از مداخله 12±04/150 میلیمتر جیوه و بعد از مداخله 11±58/149 میلی متر جیوه بود که آزمون t زوجی نشان داد این تفاوت از نظر آماری معنی دار نیست. میــانگین فشارخون دیاستولیک قبل از مداخلـه 6±6/88
میلیمتر جیوه بود که بعد از مداخله به 5±6/84
میلیمتر جیوه کاهش پیدا کرد (001/0p<). میانگین فشار متوسط شریانی قبل از مداخله 6±4/109 میلیمتر جیوه بود و بعد از برنامه پیادهروی به 6±3/106 میلیمتر جیوه کاهش پیدا کرد (01/0p<).
در مورد شاخص های مورد اندازهگیری دیگر که شامل ضربان قلب، وزن و شاخص توده بدنی بود، تغییر معنی داری مشاهده نشد (جدول شماره 1).
بحث:
در اين پژوهش كاهش فشارخون سيستوليك از نظر آماري معنیدار نبود، اما فشارخون دياستوليك حدود4 ميليمتر جيوه و فشار متوسط شرياني حدود 3 ميليمتر جيوه كاهش پيدا كرد. در یک مطالعه ميانگين كاهش فشارخون سيستوليك و دياستوليك ناشي از يك برنامه ورزشي حدود 2 ميليمتر و در تحقیق دیگری كاهش فشارخون سيستوليك حدود 15 ميليمتر جيوه و كاهش فشارخون دياستوليك حدود 9 ميليمتر جيوه و كاهش فشار متوسط شرياني حدود 11 ميليمتر جيوه گزارش شد (13،15).
جدول شماره 1: مقایسه میانگین مقادیر متغیرهای مورد اندازه گیری قبل و بعد از مداخله
متغیر
زمان فشارخون سیستولیک فشارخون دیاستولیک فشار متوسط شریانی ضربان قلب وزن* شاخص توده بدنی**
قبل از مداخله 12±04/150 6±6/88 6±4/109 7±75 5±69 5/2±78/25
بعد از مداخله 11±5/149 5±6/84 6±3/106 8±74 5±8/68 6/2±65/25
-001/0p< بین فشارخون دیاستول قبل و بعد از مداخله -01/0p< بین فشار متوسط شریانی قبل و بعد از مداخله.
-همه داده ها بر اساس "انحراف معیار±میانگین" می باشد. *بر حسب کیلوگرم ** بر حسب کیلوگرم بر متر مربع.
بعد ازگروه بندي واحدهاي مورد پژوهش بر اساس سن و انجام آزمون آنالیز واریانس با اندازه گیری تکراری مشاهده شد كه تأثير ورزش در افراد ميانسال
(48-33 سال) و افراد مسن تر (56-49 سال) مشابه بود و تفاوتي در تغييرات فشارخون ناشي از ورزش در دو گروه سني مشاهده نشد. در مطالعه Ishikawa و همکاران در افراد جوان تر كاهش فشارخون ناشي از ورزش به مراتب بيشتر از افراد مسنتر مي باشد (16). عدم مشاهده تفاوت معنی دار بين دو گروه سني ممكن است ناشي از كم بودن تعداد نمونه و كوتاهتر بودن طول مدت برنامه ورزشي در اين پژوهش باشد. از نگاه ديگر مي توان به اين نتيجه رسيد كه ورزش در هر دو گروه سني مفيد بوده و اختصاص به گروه سني خاصي ندارد. در این مطالعه داشتن سابقه فاميلي پر فشاري خون يا فقدان آن پاسخ فيزيولوژيك به برنامه ورزشي را تغيير نداد. اما در مطالعه دیگری مشاهده شد در افرادي كه سابقه فاميلي پر فشاري خون دارند، كاهش فشارخون ناشي از ورزش به مراتب كمتر از افرادي مي باشد كه اين سابقه را در اقوام خود نداشتند (17). متا آنالیزی
نشان داد که در 76 درصد مطالعات انجام شده کاهش معنیداری در فشارخون بعد از ورزش مشاهده شده است. این کاهش در مورد فشارخون سیستولیک حدود 10 میلیمتر جیوه و در مورد فشارخون دیاستولیک حدود 8 میلی متر جیوه بوده است. این متاآنالیز نشان داد کاهش فشارخون در بین هفته های یک تا ده اتفاق افتاده است. به عبارت دیگر زمان زیادی برای مشاهده اثرات مفید ورزش در پرفشاری خون لازم نیست. همچنین کاهش فشارخون سیستولیک در افراد میانسال نسبت به افراد مسن تر یا جوانتر بیشتر است اما کاهش فشار خون دیاستولیک در تمام سنین مشابه می باشد (18). به نظر مي رسد تفاوت هاي موجود بين نتايج اين پژوهش با ديگر مطالعات در ارتباط با تفاوت هاي نژادي، جنسي و معيارهاي انتخاب واحدهاي مورد پژوهش، روشهاي اندازهگيري فشارخون، شدت و طول مدت برنامه ورزشي باشد. به هر حال با توجه به عدم وجود گروه كنترل و محدوديت هاي نسبتاً زياد در اين پژوهش، پیشنهاد می گردد مطالعات با تعداد نمونه بیشتر و گروه کنترل انجام شده و تأثیر آن در کیفیت زندگی بیماران مورد ارزیابی قرار گیرد.
نتیجه گیری:
با توجه به نتایج این مطالعه پیاده روی با شدت پایین می تواند اقدام مؤثری در کنترل هر چه بیشتر بیماری فشارخون باشد.
تشکر و قدر دانی:
در پایان از زحمات پرسنل محترم شبکه بهداشت درمان شهرستان بروجن کمال تقدیر و تشکر داشته و آرزوی سلامت و موفقیت برای این عزیزان دارم.
منابع:
Hambrecht R, Gielen S. Essay: hunter-gatherer to sedentary lifestyle. Lancet. 2005 Dec; 366(Suppl 1): S60-1.
عزيزي فریدون. در کتاب: اپيدميولوژي و كنترل بيماريهاي شايع در ايران. تهران: نشر اشتياق. 1380، 18.
Hussain A, Claussen B, Ramachandran A, Williams R. Prevention of type 2 diabetes: a review. Diabetes Res Clin Pract. 2007 Jun; 76(3): 317-26.
Choudhury A, Lip GY. Exercise and hypertension. J Hum Hypertens. 2005 Aug; 19(8): 585-7.
Rockwood K, Middleton L. Physical activity and maintenance of cognitive function. Alzheimers Dement. 2007; 3(2 Supple 1): S38-S44.
Yoshinaga K, Beanlands RS, Dekemp RA, Lortie M, Morin J, Aung M, et al. Effect of exercise training on myocardial blood flow in patients with stable coronary artery disease. Am Heart J. 2006 Jun; 151(6): 1324.e11-8.
Hinderliter A, Sherwood A, Gullette EC, Babyak M, Waugh R, Georgiades A, et al. Reduction of left ventricular hypertrophy after exercise and weight loss in overweight patients with mild hypertension. Arch Intern Med. 2002 Jun; 162(12): 1333-9.
Tsai JC, Yang HY, Wang WH, Hsieh MH, Chen PT. The beneficial effect of regular endurance exercise training on blood pressure and quality of life in patients with hypertension. Clin Exp Hypertens. 2004 Apr; 26(3): 255-65.
Toth PP. Short-term aerobic exercise in the elderly promotes blood pressure reduction. J Appl Res. 2006; 6(3): 186-200.
Whelton SP, Chin A, Xin X, He J. Effect of aerobic exercise on blood pressure: a meta-analysis of randomized, controlled trials. Ann Intern Med. 2002 Apr; 136(7): 493-503.
Smeltzer SC, Bare BG. Brunner and suddarth textbook of medical surgical nursing. 10th ed. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2004. p: 855-66.
Weibert RT. Textbook of therapeutics, drugs and diseases management. 7th ed. Philadelphia: Lippincott Company; 2000. p: 345-51.
Cooper AR, Moore LA, McKenna J, Riddoch CG. What is the magnitude of blood pressure response to a programme of moderate intensity exercise? randomized controlled trial among sedentary adult with unmedicated hypertension. Br J Gen Pract. 2000 Dec; 50: 958-62.
Kelley G, Tran ZV. Aerobic exercise and normotensive adults: a meta analysis. Med Sci Sports Exerc. 1995 Oct; 27(10): 1371-7.
Motoyama M, Sunami Y, Kinoshita F, Kiyonaga A, Tanaka H, Shindo M, et al. Blood pressure lowering effect of low intensity aerobic training in elderly hypertensive patients. Med Sci Sports Exerc. 1998 Jun; 30(6): 818-23.
Ishikawa K, Ohta T, Zhang J, Hashimoto S, Tanaka H. Influence of age and gender on exercise training-induced blood pressure reduction in systemic hypertension. Am J Cardiol. 1999 Jul; 84(2): 192-6.
Nho H, Tanaka K, Kim HS, Watanabe Y, Hiyama T. Exercise training in female patients with a family history of hypertension. Eur J Appl Physiol Occup Physiol. 1998 Jun; 78(1): 1-6.
Hagberg JM, Park JJ, Brown MD. The role of exercise training in the treatment of hypertension: an update. Sports Med. 2000 Sep; 30(3): 193-206.
1 نویسنده مسئول: شهرکرد- رحمتیه- دانشگاه آزاد اسلامی- گروه پرستاری - تلفن: 3330722-0381، E-mail: SMHosseinyB@yahoo.com
تهيه کننده
مقاله در